Waarom weten niet hetzelfde is als veranderen.
- Je zou meer moeten bewegen.
- Minder moeten piekeren.
- Eerder naar bed moeten gaan.
- Vaker je telefoon weg moeten leggen.
- Je grenzen beter moeten aangeven.
- Niet overal meteen op moeten reageren.
Je weet het. En toch doe je het niet altijd. Dat is interessant. Want als kennis genoeg zou zijn om ons gedrag te veranderen, zouden we waarschijnlijk allemaal precies leven zoals we ons voornemen.
Als GZ-psycholoog heb ik dit jarenlang van dichtbij gezien. Mensen die heel goed konden uitleggen wat er bij hen gebeurde. Die begrepen waar bepaalde patronen vandaan kwamen en wisten wat ze anders zouden willen doen.
En toch kwamen ze steeds weer in hetzelfde patroon terecht.
Niet omdat ze niet gemotiveerd waren.
Niet omdat ze het niet begrepen.
En ook niet omdat ze simpelweg meer discipline nodig hadden.
Begrijpen waar je patronen vandaan komen en hoe eerdere ervaringen, gedachten en overtuigingen je gedrag beïnvloeden, kan enorm waardevol zijn. Maar tussen begrijpen en daadwerkelijk anders doen, zitten nog een paar belangrijke stappen.
De gedragswetenschap spreekt bijvoorbeeld over de intention-behavior gap: het verschil tussen wat we ons voornemen en wat we uiteindelijk doen.
Je kunt oprecht denken:
“Vanaf morgen ga ik echt mijn grenzen aangeven.”
“Vanaf deze week ga ik drie keer sporten.”
“Als hij dat nog één keer zegt, reageer ik rustig.”
En dan komt de praktijk.
Iemand raakt een gevoelige snaar.
Je agenda loopt vol.
Je bent moe of sneller prikkelbaar.
En voor je het weet, reageer je weer zoals je eigenlijk niet wilde.
Dat komt doordat een groot deel van wat we doen niet iedere keer opnieuw bewust wordt gekozen.
Gedrag dat zich vaak herhaalt in een bepaalde context kan steeds automatischer worden. Bepaalde situaties, gedachten of gevoelens kunnen daardoor bijna vanzelf een bekende reactie oproepen.
Je pakt je telefoon zodra je even moet wachten.
Je zegt automatisch ja wanneer iemand iets vraagt.
Je gaat harder werken zodra je spanning voelt.
Je trekt je terug zodra iets te dichtbij komt.
Op zo’n moment denk je niet eerst bewust:
“Laat ik nu eens mijn oude patroon activeren.”
Het gebeurt gewoon.
En precies daarom is kennis over hoe je brein werkt zo waardevol.
Je bewuste intentie kan iets nieuws willen, terwijl je brein jarenlang ervaring heeft opgedaan met een andere reactie.
Daardoor verandert ook de vraag.
Niet alleen:
“Waarom doe ik dit nou weer?”
Maar:
“Wat gebeurt hier automatisch?”
“Wat triggert mijn reactie?”
“Welke gedachte of overtuiging speelt mee?”
“En waar kan ik iets anders doen?”
Inzicht helpt je herkennen wat er automatisch gebeurt. En juist dat bewustzijn geeft je al meer invloed. Maar om daadwerkelijk anders te reageren, moet je die nieuwe reactie ook gaan oefenen.
De vraag is dus niet alleen:
Maar ook:
Want uiteindelijk vraagt verandering om oefenen.
Je kunt honderd filmpjes bekijken over piano spelen, maar daarmee kun je nog geen piano spelen. Veranderen werkt net zo: je moet het nieuwe gedrag daadwerkelijk oefenen in de situaties waarin je het nodig hebt.
Bijvoorbeeld:
Een keer nee zeggen terwijl je normaal automatisch ja zegt.
Stoppen wanneer iets goed genoeg is, in plaats van nog uren doorgaan.
Niet meteen reageren wanneer je merkt dat iets je raakt.
Door dat te oefenen krijgt je brein nieuwe informatie: dit kan dus ook anders.
Eén nieuwe reactie wordt niet meteen een nieuw patroon.
Onderzoek naar gewoontevorming laat zien dat het ontwikkelen van meer automatisch gedrag tijd kost en sterk verschilt tussen mensen en gedragingen.
Dat is ook een geruststellend inzicht.
Als je na een paar keer proberen toch weer in je oude patroon schiet, betekent dat niet dat je niet kunt veranderen. Je brein heeft simpelweg veel meer ervaring met de oude reactie dan met de nieuwe.
Ik heb dat vaak gezien in de behandelkamer. Mensen beginnen enthousiast, krijgen inzicht en merken dat ze dingen anders kunnen doen.
Totdat het oude patroon weer de kop opsteekt.
En dan klinkt al snel:
“Zie je wel. Ik kan het niet.”
“Ik ben weer terug bij af.”
“Ik heb blijkbaar niet genoeg discipline.”
Maar misschien is dat juist het moment waarop we iets anders nodig hebben dan strengheid.
Ik vergelijk het graag met een tuin.
Je kunt die prachtig aanleggen en goed onderhouden, maar er zal altijd weer onkruid opkomen. Dat maakt je geen slechte tuinier.
De vraag is niet of het verschijnt, maar wat je ermee doet.
Wat wil je weghalen?
Wat wil je juist blijven voeden?
Zeker als je moe, gestrest of emotioneel geraakt bent, kunnen ze weer opduiken.
Het doel is niet dat dat nooit meer gebeurt. Het doel is dat je het steeds eerder herkent en opnieuw kunt kiezen hoe je wilt reageren.
Je leert begrijpen wat er in jouw brein en stresssysteem gebeurt, onderzoekt je eigen automatische patronen en oefent met concrete tools om op de momenten die ertoe doen anders te kunnen reageren.
En dat raakt precies de kern van The Clarity Club: niet alleen weten hoe je brein werkt, maar leren hoe je het voor je kunt laten werken.
Door Yvonne Elzas, GZ-psycholoog en co-founder van The Clarity Club